Gereksiz Sağlık Hizmetleri:
Sağlıkla ilgili her fırsatı değerlendirmek kulağa mantıklı gelebilir. Birçok kişi, “Ne kadar çok test, o kadar çok bilgi” diye düşünüyor. Özel hastanelerin indirimli tarama reklamları, işverenlerin sunduğu sağlık paketleri veya sosyal medyada sürekli karşımıza çıkan takviye ürünleri bu fikri daha da pekiştiriyor.
Ancak bir gerçeği unutmamak gerekiyor: Bir testin, tedavinin veya takviyenin mevcut olması, onu yaptırmanız gerektiği anlamına gelmez. Yapılan araştırmalar, Türkiye dahil pek çok ülkede sağlık hizmetlerinin önemli bir kısmının gereksiz olduğunu gösteriyor. Yani “daha fazla” her zaman “daha iyi” değil.
Neden Her Test Gereklidir Diye Düşünüyoruz?
Sağlık konusunda proaktif olmak elbette mantıklı. “Ne kadar bilinçli olursak o kadar güvende oluruz” düşüncesi yaygın. Hastalığı erken yakalamak veya hiç ortaya çıkmadan önlemek cazip geliyor.
Ama sorun şu: Gereksiz veya yanlış zamanda yapılan sağlık hizmetleri, bilgi kazandırmak yerine karmaşa yaratabilir, hatta zarar verebilir. Üstelik bu hizmetler hem bireysel hem de toplumsal anlamda ciddi maliyet doğurur.
Tarama Testlerinde Sınırı Bilmek Önemli
Birçok tarama testi hayat kurtarabilir; fakat bu testlerin bir de durdurulması gereken yaş aralıkları vardır.
Türkiye’de de sık uygulanan bazı örneklere bakalım:
-
Kolonoskopi genelde 75 yaşından sonra önerilmez.
-
Pap smear testi için sınır 65 yaş civarıdır.
-
Mamografi taraması çoğu rehberde 75 yaş sonrası rutin olarak tavsiye edilmez.
Araştırmalar, bu yaşların ötesinde taramanın faydasının oldukça azaldığını, aksine yanlış pozitif gibi sorunlarla gereksiz işlemlere yol açabileceğini gösteriyor.
Takviyeler: Herkese Faydalı Değil
Diyet takviyeleri Türkiye’de de büyük bir pazar. Vitamin D, balık yağı, multivitaminler… Çoğu kişi bunları “eksiği tamamlayan sigorta” gibi görüyor.
Oysa bilimsel kanıtlar, rutin takviye kullanımının herkese fayda sağladığını göstermiyor.
-
Multivitaminlerin bilişsel gerilemeyi yavaşlattığına dair bazı umut verici bulgular olsa da genel nüfus için net bir öneri yok.
-
Balık yağı, düzenli balık tüketiminin sunduğu faydayı her zaman sağlayamayabilir.
-
D vitamininin rutin kullanımı ise eksikliği olmayan kişiler için gerekli görülmüyor.
Elbette doktor tarafından önerilen, eksiklik giderici takviyeler bunun dışında tutulmalı.
Aspirin Kullanımı Artık Eski Gibi Önerilmiyor
Uzun yıllar düşük doz aspirin neredeyse herkes için “koruyucu” kabul ediliyordu. Fakat güncel rehberler bu yaklaşımı değiştirdi.
-
Daha önce kalp krizi veya felç geçiren kişiler için aspirin hâlâ önemli bir tedavidir.
-
Ancak ortalama riske sahip 60 yaş üzerindeki bireylerde günlük aspirin, faydadan çok zarar verebilir; mide kanaması ve bazı felç türleri riskini artırabilir.
Bu nedenle aspirin kullanımı mutlaka doktorla yeniden değerlendirilmelidir.
Prostat Kanseri Taraması Her Erkek İçin Doğru Değildir
PSA testi ve rektal muayene, 55–69 yaş arası erkeklerde bile artık otomatik olarak önerilmiyor. Çünkü:
-
Yanlış pozitif oranı yüksektir.
-
Gereksiz biyopsilere ve müdahalelere yol açabilir.
-
Hayat süresini anlamlı şekilde uzattığına dair güçlü kanıt yoktur.
70 yaş üstünde ise taramanın genellikle faydası görülmez. Buna rağmen pek çok erkek alışkanlıkla test yaptırmayı sürdürüyor.
Kalp Testleri Herkese Gerekmez
EKG, efor testi, BT anjiyo… Kalp sağlığı testleri hızla artıyor. Ancak bu testler sadece riskli gruplar veya semptomu olan kişiler için öneriliyor.
Şikâyeti olmayan, düşük riskli kişilerin rutin kalp taramaları hem gereksizdir hem de yanlış pozitif sonuçlara yol açarak ciddi işlemlere kadar giden bir zinciri tetikleyebilir.
Gereksiz Sağlık Hizmetlerinin Görünmeyen Zararları
Yalnızca maddi değil, duygusal ve fiziksel zararlar da söz konusudur.
-
Gereksiz testler ağrı, rahatsızlık veya nadiren komplikasyon yaratabilir.
-
Sonuçları beklemek kaygı seviyesini artırır.
-
Yanlış negatifler sahte güven hissi oluşturabilir.
-
Gereksiz tedaviler yan etkilere sebep olabilir.
Sonuç: Sağlıkta Daha Az Bazen Daha Çoktur
Doktorunuz bazı testleri artık yaptırmanıza gerek olmadığını söylüyorsa, bu size değer verilmediği anlamına gelmez. Aksine, faydası olmayan bir işlem için sizi riske atmamak demektir.
Gereksiz sağlık hizmetlerini azaltmak hem daha güvenli bir bakım sağlar hem de zaman ve para kaybetmenizi önler.
Kısacası, doğru testleri doğru zamanda yaptırmak sağlık için gerçek anlamda en akıllıca yaklaşımdır.