Kategori: Zihinsel Sağlık

Yayım tarihi

Parasosyal İlişkiler: Ünlülere ve Karakterlere Bağlanmak

Sosyal medyada belirli içerik üreticilerini, müzik sanatçılarını, oyuncuları veya sporcuları takip ediyor musunuz? Belki bir kitap, dizi veya filmdeki karakterlerin hayranısınız ve onları her gün kontrol etmekten keyif alıyorsunuz. Tanımadığınız veya gerçekte var olmayan kişilere karşı hissettiğiniz bu tek taraflı duygusal bağlara parasosyal ilişkiler denir. Sosyal bilim uzmanları, bu ilişkilerin hem faydaları hem de riskleri olduğunu belirtiyor.

Parasosal İlişkiler Neden Oluşur?

 

İnsanlar doğası gereği bağ kurmaya eğilimlidir. İnsanlık tarihinin büyük bir kısmında hayatta kalmak, diğer insanlara güvenmek ve onlarla güçlü sosyal bağlar kurmakla mümkün olmuştur. Günümüzde ise düzenli olarak ünlüleri veya kurgusal karakterleri takip ederek benzer bir bağ deneyimi yaşıyoruz. Özellikle heyecan verici veya çekici kişilere karşı duygusal bağ oluşur.

Parasosal İlişkilerin Avantajları

 

Bu ilişkiler hayatınıza çeşitli şekillerde katkıda bulunabilir. Eğlenceli, ilham verici, öğretici veya rahatlatıcı olabilirler. Kendinizi daha az yalnız hissetmenizi sağlayabilir veya belirli bir kültürel grubun parçası gibi hissettirebilir. Örneğin, diziler veya popüler karakterler izleyicilerde aidiyet ve bağlanma hissi yaratır.

Ünlü veya kurgusal kişilerle kurulan bağlar, değerlerimizi ve davranışlarımızı da etkileyebilir. Çocuklar, izledikleri karakterlerden doğru ve yanlış hakkında dersler çıkarabilir; gençler sporculara bağlanarak motivasyon kazanabilir veya liderlerden etkilenerek özverili davranışlar sergileyebilir. Araştırmalar, parasosyal ilişkilerin ruh sağlığı konularında önyargıları azaltmaya da yardımcı olabileceğini gösteriyor.

Parasosal İlişkilerin Dezavantajları

 

Ancak tek taraflı bu bağlar zarar da verebilir. Karşı taraftan sevgi veya destek gelmez, bu nedenle yalnızlık ve izolasyona katkıda bulunabilir. Ayrıca sağlıksız fikirler veya mesajlar almanız mümkündür; özellikle çocuklar için, parasosyal ilişkiler ebeveyn değerleriyle çelişebilir.

Parasosal İlişkilerle Baş Etmek

 

Parasosal ilişkiler, gerçek hayattaki bağlarınızı gölgelemediği ve değerlerinizi çarpıtmadığı sürece sorun yaratmaz. Sorun olup olmadığını anlamanın işaretleri şunlardır: Gerçek arkadaşlarınızla vakit geçirmek yerine, hayali bağ kurduğunuz karakterleri veya ünlüleri tercih etmek. Sosyal medya yıldızlarının kitlesel parasosyal ilişkileri gelir elde etmek için kullanmaya çalıştığını unutmamak.

Parasosal İlişkiden Gerçek Bağlara

 

Parasosal ilişkiler yalnızlık ihtiyacını kısa vadede karşılayabilir, ancak uzun vadede gerçek bağlar kurmak önemlidir. Sosyal ilişkiler geliştirmek zor olabilir, ancak küçük adımlarla başlayabilirsiniz: arkadaşlarla akşam yemeği yemek, aile ile daha fazla vakit geçirmek, göz teması kurmak ve fiziksel temasla bağlanma hormonu oksitosin salgılamak gibi. Bu sayede hayali karakterlerden daha az etkilenir ve gerçek hayatta ihtiyaç duyduğunuz bağlantıyı elde edersiniz.

Yayım tarihi

Meditasyon ve Beyin: Stresi Azaltmanın Bilimsel Yolu

Nörobilimci Sara Lazar için açık farkındalık meditasyonu, günlük yaşamın vazgeçilmez bir parçası haline gelmiş durumda. Massachusetts General Hospital ve Harvard Tıp Fakültesi’ndeki çalışmalarıyla tanınan Lazar, meditasyonu şöyle açıklıyor: “Özellikle bir şeye odaklanmadan, sadece farkında olduğumun farkına varıyorum. Bu yöntem, genellikle görmezden geldiğimiz kısa süreli düşünce ve duyguların daha iyi farkına varmamı sağlıyor.”

Meditasyonun Faydaları

Meditasyon yalnızca anlık bakış açınızı değiştirmekle kalmaz. Araştırmalar, belirli meditasyon türlerinin kronik ağrı ve stresi azaltmaktan yüksek tansiyonu düşürmeye, kaygı ve depresyonu hafifletmeye kadar bir dizi fayda sağlayabileceğini gösteriyor. Lazar’ın çalışmaları, meditasyonun beynin korku ve kaygıyı işleyen bölgelerinde yapısal ve bağlantısal değişikliklere yol açabileceğini ortaya koyuyor. “Meditasyon, zihinsel bir egzersizdir. Fiziksel kaslarınızı geliştirdiğiniz gibi, sakinlik kaslarınızı da güçlendirebilirsiniz” diyor Lazar.

Meditasyon Türleri

 

Meditasyon denilince akla yalnızca gözleri kapatıp oturmak gelmemeli. Lazar, açık farkındalık meditasyonu, odaklanmış farkındalık, rehberli meditasyon, mantra meditasyonu ve derin nefes alma tekniklerinin farklı türlerini kullanıyor. Bu uygulamaların temel amacı, anın farkında olmak, yaşadıklarınızı gözlemlemek ve müdahaleci düşüncelerden yargılamadan uzaklaşmak. Düzenli bir meditasyon pratiği, nefes almak, yavaşlamak ve içsel deneyimlerinizi gözlemlemek üzerine kuruludur.

Meditasyonun Beyni Nasıl Değiştirdiği

 

MRI görüntüleme çalışmaları, meditasyonun özellikle amigdala üzerinde etkili olduğunu gösteriyor. Amigdala, korku ve kaygıyı işleyen bir beyin bölgesidir. Lazar ve ekibi, farkındalık temelli stres azaltma (MBSR) programının sekiz hafta sonunda amigdala yoğunluğunu azaltabileceğini ve stres düzeylerini düşürdüğünü buldu.

Yaygın anksiyete bozukluğu olan katılımcılar üzerinde yapılan bir çalışmada, sekiz haftalık MBSR uygulaması, amigdala ile prefrontal korteks arasındaki bağlantıları güçlendirdi. Bu sayede katılımcıların beyinleri, nötr durumlara karşı korku tepkisi göstermeyi bıraktı ve semptomlarında gözle görülür bir iyileşme sağlandı.

Meditasyonun Günlük Hayatımıza Etkisi

 

Lazar, meditasyonun stresli durumlarda farkındalık kazandırarak sakin kalmamıza yardımcı olduğunu söylüyor. İş teslim tarihleri, aile içi tartışmalar veya olumsuz haberler karşısında meditasyon, tepkilerimizi daha bilinçli ve tarafsız bir şekilde gözlemlememizi sağlıyor. “Bu, duruma kayıtsız kalmak değil. Sadece olaylara verdiğiniz tepkiyi fark ederek döngüyü kırmak” diyor Lazar.

Meditasyona Başlamak ve Pratiği Geliştirmek

 

Meditasyona yeni başlıyorsanız, Lazar “Üç Dakikalık Nefes Alma Meditasyonu”nu öneriyor. Bu kısa yöntem, meditasyonu deneyimlemenizi ve nefes farkındalığını öğrenmenizi sağlar. Uygulamanızı geliştirmek için bazı basit yollar şunlardır: egzersiz yaparken süreyi uzatmak, açık havada meditasyon yapmak, gün boyunca kısa farkındalık molaları vermek. Örneğin, ofisten arabanıza yürürken tüm işleri düşünmek yerine adımlarınıza ve çevrenize odaklanabilirsiniz. Bu küçük uygulamalar, meditasyonu günlük hayatınıza entegre etmenin basit yollarıdır.

Yayım tarihi

Zona Aşısı Demans Riskini Azaltabilir mi?

Tıbbi tedavilerin yan etkileri çoğunlukla baş ağrısı, mide rahatsızlığı veya uyku hali gibi istenmeyen sonuçlara yol açar. Ancak bazen beklenmeyen bir fayda da ortaya çıkabilir. Zona aşısı için durum tam olarak böyle olabilir. Son yıllarda yapılan araştırmalar, bu aşının yalnızca zona hastalığını önlemekle kalmayıp demans riskini de azaltabileceğine işaret ediyor.

Zona Hastalığı ve Aşı Kimlere Öneriliyor?

Zona, suçiçeğine yol açan virüsün yıllar sonra yeniden aktif hale gelmesiyle ortaya çıkan ağrılı, kabarcıklı bir döküntüdür. Türkiye’de de geçmişte suçiçeği geçirmiş herkes risk altındadır. Bu nedenle zona aşısı, 50 yaş üzeri yetişkinlere ve bağışıklık sistemi zayıf olan 19 yaş üstü kişilere önerilmektedir.

Demans Vakaları Artıyor

Demans, hem hastalar hem de aileleri için büyük bir yük oluşturur. Türkiye’de de nüfusun yaşlanmasıyla birlikte vaka sayılarının önümüzdeki yıllarda ciddi şekilde artması bekleniyor. Hastalık ilerlediğinde tedavi seçenekleri oldukça sınırlıdır. Bu yüzden etkili, güvenli ve kolay uygulanabilir koruyucu yöntemler çok büyük önem taşır.

Zona Aşısı Demans Riskini Nasıl Etkiliyor?

Bazı araştırmalar, zona geçiren kişilerde ilerleyen yıllarda demans riskinin arttığını gösteriyor. Bu da “zona hastalığını önlemek, demansı da önleyebilir mi?” sorusunu gündeme getirdi. Yapılan birkaç büyük çalışma, bu ihtimali güçlü biçimde destekliyor.

Örneğin:

  • 300 binden fazla yetişkinin incelendiği bir araştırmada, zona aşısı olan 70 yaş üstü kişilerde demansın daha az görüldüğü rapor edildi.

  • 200 binin üzerinde kişinin dahil edildiği başka bir çalışmada ise hem eski tip canlı aşıyı hem de yeni tip rekombinant aşıyı olanlarda demans riskinin yıllar içinde daha düşük olduğu bulundu. Yeni nesil aşının etkisi daha belirgindi ve bu aşıyı olanlar, eski tip aşıyı olanlara kıyasla yaklaşık 164 gün daha uzun süre demanssız yaşadı.

 

Doğal Deney: En Güçlü Kanıtlardan Biri

Yeni yayımlanan bir doğal deney çalışması, zona aşısı ile demans arasındaki bağlantıyı daha net ortaya koyuyor. Doğal deneyler, gerçek yaşam koşullarında bir grubun bir uygulamaya maruz kalıp diğerinin kalmadığı durumları analiz eder.

Bir ülkede uygulanan aşılama programında, doğum tarihi belirli bir tarihten sonra olanlar aşılanırken daha yaşlı olanlar kapsam dışında bırakıldı. Araştırmacılar, iki haftalık bir yaş farkıyla birbirine çok benzeyen yaklaşık 300 bin kişinin yedi yıl boyunca sağlık kayıtlarını takip etti.

Sonuçlar dikkat çekiciydi:

  • Aşı olmayanlara kıyasla aşılanan kişilerde demansa yakalanma ihtimali %3,5 daha düşüktü. Bu, yaklaşık yüzde 20 oranında bir risk azalmasına denk geliyor.

  • Aşı olan kadınlarda koruyuculuğun erkeklere göre daha belirgin olduğu görüldü.

 

Bu çalışma tek başına kesin kanıt sunmasa da diğer araştırmalarla birleştiğinde tabloyu oldukça güçlendiriyor.

Aşı Demansı Nasıl Önleyebilir? Olası Açıklamalar

Bilim insanlarına göre bu ilişkinin altında birkaç mantıklı biyolojik mekanizma olabilir:

  • Enflamasyonun azalması: Zona atağının önlenmesi, sinir sistemi üzerindeki kronik iltihaplanmayı azaltabilir.

  • Bağışıklık sisteminin güçlenmesi: Aşı, beyin sağlığı üzerinde dolaylı bir koruma sağlayabilecek bağışıklık düzenlemelerine yol açabilir.

  • İnme riskinin düşmesi: Zona geçiren kişilerde inme riskinin arttığı biliniyor. İnme, demansa yol açan önemli faktörlerden biri olduğundan, bu riskin azalması genel demans riskini de düşürebilir.

 

Sonuç: Uygunsanız Aşı Olmak İçin Ek Bir Neden Daha

Herkesin demans riskini azaltmak için yapabileceği pek çok şey var: aktif bir yaşam tarzı sürdürmek, sağlıklı beslenmek, zihni canlı tutmak gibi. Ancak yeni bulgular, zona aşısının da bu listeye eklenebileceğini gösteriyor. Aşı hem zona hastalığının ağrılı dönemlerini önlüyor hem de uzun vadeli beyin sağlığına katkı sağlayabilir.

Uygunsanız zona aşısını yaptırmak, gelecekte demans riskinizi azaltabilecek önemli bir adım olabilir. Devam eden araştırmalar, bu ilişkinin detaylarını ortaya koydukça tedavi ve korunma stratejileri de zenginleşecek.

Yayım tarihi

Taksi Şoförleri Alzheimer’a Karşı Daha mı Korunaklı?

Yeni Araştırmanın İlginç Sonuçları

Alzheimer hastalığı (AD), hem hastalar hem de yakınları için yıkıcı sonuçlar doğuran, tedavisi henüz tam olarak bulunamamış bir beyin hastalığıdır. Sağlıklı yaşam alışkanlıkları riski azaltmaya yardımcı olsa da, hastalığı tamamen önlemeye yönelik güçlü yöntemlere hâlâ ihtiyaç duyuluyor. Bu nedenle, son dönemde yayımlanan ilginç bir araştırmanın sonuçları dikkat çekiyor: Taksi ve ambulans şoförlerinde Alzheimer’dan ölüm oranı, diğer pek çok mesleğe kıyasla belirgin şekilde daha düşük.

Bu durumun, bu şoförlerin işlerini yaparken beyinlerinde oluşan yapısal değişikliklerle ilgili olabileceği düşünülüyor.

Meslek ve Alzheimer Arasındaki Beklenmedik Bağlantı

Geçmişte yapılan küçük ölçekli çalışmalar, sürekli şehir içi navigasyon yapan taksi şoförlerinin hipokampüs bölgesinde – yani mekânsal hafızadan sorumlu alanda – genişleme olduğunu göstermişti. Burası aynı zamanda Alzheimer’ın en erken etkilediği bölgelerden biri.

Yeni çalışma ise çok daha geniş kapsamlı. Üç yıl içinde yaşamını yitiren yaklaşık dokuz milyon kişinin meslek bilgileri incelendi ve 443’ten fazla meslek için Alzheimer ile ilişkili ölüm oranları hesaplandı. Sonuçlar şaşırtıcıydı.

Araştırmanın Buldukları

Taksi ve ambulans şoförlerinde Alzheimer’a bağlı ölüm oranı, diğer meslek gruplarına göre belirgin şekilde daha düşüktü. Taksi şoförlerinin ölümlerinin yalnızca %0,91’i Alzheimer ile ilişkilendirildi. Ambulans şoförlerinde bu oran %1,03’tü. Buna karşılık yönetici pozisyonundaki kişilerde oran %1,82 ile genel nüfus ortalamasına daha yakındı. Bu fark küçük görünse de Alzheimer’a bağlı ölümlerde %40’tan fazla azalma anlamına geliyor.

Benzer şekilde navigasyon gerektiren işler aynı korumayı sağlamıyordu. Örneğin pilotlar ve gemi kaptanları Alzheimer’a bağlı en yüksek ölüm oranlarına sahip meslekler arasındaydı. Otobüs şoförlerinde ise oran ortalama seviyeye daha yakındı.

İlginç bir nokta: Bu düşük risk sadece Alzheimer için geçerliydi; diğer demans türlerinde aynı sonuç görülmedi.

Neden Özellikle Taksi ve Ambulans Şoförleri?

Araştırmacılara göre bu farkın olası nedeni, bu şoförlerin sürekli gerçek zamanlı mekânsal bilgi işlemeleri ve aktif navigasyon yapmaları. Bu durum hipokampüsün hem yapısını hem de işlevini güçlendirebilir. Böylece Alzheimer’dan etkilenme ihtimali azalabilir.

Otobüs şoförleri, pilotlar ve kaptanların benzer koruma göstermemesinin nedeni ise genellikle sabit ve önceden belirlenmiş rotalarla çalışmaları olabilir. Bu da beyni aynı şekilde zorlamıyor.

Bu Sonuçların Sınırlamaları

Her gözlemsel çalışmada olduğu gibi, bu araştırmanın da kesin sonuç verdiğini söyleyemeyiz. Bulgular şu nedenlerle dikkatle değerlendirilmeli:

Bilgiler ölüm belgelerinden alındığı için meslek yanlış bildirilmiş olabilir.

Kişilerin meslek seçimleri genetik ya da bilişsel eğilimlerden etkilenmiş olabilir.

Sigara kullanımı, yaşam tarzı gibi faktörler sonuçları etkilemiş olabilir.

Özellikle taksi şoförlerinde Alzheimer’a bağlı ölüm sayısının çok az olması sonuçları istatistiksel olarak kırılgan hâle getiriyor.

Ayrıca, günümüzde navigasyonun büyük kısmı GPS’e devredildiği için bu etkinin gelecekte sürüp sürmeyeceği de merak konusu.

Bu Bulgular Alzheimer Riskimizi Azaltmaya Nasıl Yardımcı Olabilir?

Bu araştırma, özellikle navigasyona dayalı zihinsel aktivitelerin Alzheimer riskini azaltma potansiyeli olduğunu düşündürüyor. Bu nedenle şu aktiviteler teorik olarak fayda sağlayabilir:

Oryantiring, geocaching gibi yön bulma temelli açık hava aktiviteleri

Uzamsal zekâyı geliştiren bulmacalar

Mekânsal işlemeyi teşvik eden video oyunları (Tetris, Minecraft vb.)

Masa oyunları (satranç, labirent temelli oyunlar, BattleShip vb.)

Bu aktivitelerin Alzheimer riskini ne kadar etkilediği konusunda daha fazla araştırmaya ihtiyaç var. Ancak kaliteli uyku, düzenli egzersiz ve dengeli beslenme gibi bilinen koruyucu yaşam alışkanlıklarını sürdürmek hâlâ en etkili yöntem.

Sonuç

Taksi ve ambulans şoförlerinde Alzheimer’dan ölüm oranının belirgin şekilde düşük olması, hastalığın önlenmesine dair yeni bir kapı aralıyor. Bu sonuçlar gelecekte daha kapsamlı çalışmalarla doğrulanırsa, Alzheimer’ın nedenlerini ve nasıl önlenebileceğini anlamamızda önemli bir rol oynayabilir.

Yayım tarihi

Yaz Sıcaklarında Serin Kalmanın Pratik Yolları

Yaz Sıcaklarında Serin Kalmanın Pratik Yolları

Yaz ayları artık her zamankinden daha sıcak geçiyor. Daha otoparkta yürürken bile nefes nefese kalıyor, ter içinde kalıyoruz. Uzmanlar, son bir yılda neredeyse her ayın sıcaklık rekoru kırdığını ve sıcaklık kaynaklı sağlık sorunlarının daha erken görülmeye başladığını söylüyor. Bu nedenle, aşırı ısınmayı beklemeden serinleme yöntemlerini bilmek ve gün içinde sıcaklık risklerine karşı tedbir almak çok önemli. İşte Türkiye’de yaz aylarında kendinizi korumanıza yardımcı olacak ipuçları.

Sıcak Hakkında Bilgi Sahibi Olun

Telefonunuzdaki hava durumu uygulamasını gün içinde kontrol edin. Yalnızca en yüksek sıcaklık değerlerine değil, saatlik sıcaklık değişimlerine de bakın. Güneşin en tepede olduğu saatlerde dışarı çıkmamaya çalışın.

Bol Su Tüketin

Vücudunuz terleyerek ısı kaybeder; ancak terle kaybettiğiniz sıvıları yerine koymanız gerekir. Kadınlar için günde ortalama 11 bardak, erkekler için 15 bardak su öneriliyor. Dışarıdaysanız, spor yapıyorsanız veya çok terliyorsanız bu miktarı artırın. Su içeriği yüksek meyve ve sebzeler de hidrasyona yardımcı olur.

Klimalı Ortamları Tercih Edin

Klimanız yoksa günün en sıcak saatlerinde bir AVM, kütüphane, sinema veya belediyelerin açtığı serinleme noktalarını değerlendirebilirsiniz.

Vantilatörü Etkili Kullanın

 

Sıcak hava vantilatörle dolaştığında serinletmeyebilir. Böyle durumlarda cildinizi suyla ıslatıp vantilatörün karşısına geçmek, buharlaşma yoluyla vücut ısısını düşürmeyi kolaylaştırır.

Dinlenme Molaları Verin

Açık havada çalışıyor veya spor yapıyorsanız temponuzu düşürün. Fiziksel aktivite zaten vücut ısısını artırır. Kısa sürelerle hareket edip sık sık mola vererek aşırı ısınmayı önleyebilirsiniz.

Sıcağa Uygun Giyinin

 

Evden çıkarken mutlaka su dolu bir şişe alın. Yanınıza küçük bir el fanı, ıslak mendil veya buz torbası koymak da ani sıcaklık artışlarında rahatlatır.

Hafif ve bol kıyafetler tercih edin; bu tür kumaşlar hava akışına izin vererek terin daha hızlı buharlaşmasını sağlar.

İsterseniz suyla aktive olan soğutucu kumaşlarla üretilmiş özel giysiler de kullanabilirsiniz.

Evde Uygulanabilir Serinleme Yöntemleri

 

Bir mutfak havlusunu soğuk suya batırıp boynunuza, alnınıza veya omuzlarınıza koyabilirsiniz. Daha uzun süre soğuk kalan özel havlular da iyi bir alternatiftir.

Soğuk su içmek, buzlu atıştırmalıklar tüketmek hem serinletir hem de sıvı kaybını azaltır. Ancak çok hızlı tüketmek mide rahatsızlığı yapabilir.

Duş almak da etkili bir yöntemdir. Su çok soğuk olmak zorunda değil; vücut sıcaklığınızdan düşük olması yeterlidir. Ardından vantilatör karşısında kuruyarak ek bir serinleme sağlayabilirsiniz.

Banyo yapamıyorsanız, ellerinizi ve ön kollarınızı birkaç dakika soğuk suya daldırmak vücut sıcaklığını hızlıca düşürür.

Buz torbasını dirsek içleri, koltuk altı, boyun gibi büyük damarların geçtiği bölgelere koymak da etkili bir yöntemdir.

Ne Zaman Tıbbi Yardım Almalısınız?

Bu yöntemlere rağmen serinleyemiyorsanız veya ısı yorgunluğu belirtileri gösteriyorsanız vakit kaybetmeden sağlık yardımına başvurun. Belirtiler arasında:

  • aşırı terleme

  • baş dönmesi veya bayılma hissi

  • baş ağrısı

  • soğuk ve nemli cilt

  • hızlı veya zayıf nabız

  • kas krampları

  • aşırı yorgunluk

    bulunur.

Yaşlılar, küçük çocuklar, hamileler, kalp-damar hastalıklarına sahip kişiler, açık havada çalışanlar ve terlemeyi azaltan ilaçlar kullananlar sıcak havalarda daha yüksek risk altındadır. Eğer siz risk grubunda değilseniz bile çevrenizdeki hassas kişileri kontrol etmeyi unutmayın.

WordPress gururla sunar